Zo ga je aan de slag met nieuwkomersexperts: lessen uit de praktijk

De overstap van taalschool naar reguliere school is een cruciaal moment voor nieuwkomersleerlingen. Hoe zorg je dat die overgang goed verloopt? Het Kwaliteitskader: Onderwijs aan leerlingen in een meertalige context biedt een praktisch hulpmiddel voor gesprekken binnen schoolteams en voor beleidsontwikkeling gericht op het basisonderwijs. Het onderwijs is de laatste jaren steeds meertaliger geworden en vraagt om bewust en sensitief handelen van leerkrachten.

In Utrecht zijn in stedelijk verband nieuwkomersspecialisten opgeleid die hun schoolteams in reguliere basisscholen ondersteunen en professionaliseren in het onderwijs aan meertalige (nieuwkomers)leerlingen. De principes staan beschreven in het kwaliteitskader, dat bruikbaar is voor elke meertalige context, en uiteindelijk alle leerlingen ten goede komt, aldus Jantien Smit (lector Meertaligheid en Onderwijs, Hogeschool Utrecht).

Wat is het kwaliteitskader?

“Het kwaliteitskader is een handzame inspiratiegids voor leerkrachten, onderwijsondersteuners, bestuurders, opleiders en beleidsmakers, die helpt om het onderwijs aan een groeiende groep meertalige leerlingen te versterken,” vertelt Jantien Smit*.

Centraal staat een andere manier van kijken naar meertalige leerlingen: “De thuistalen en culturen van kinderen zijn geen obstakel, maar juist een waardevolle basis en een hefboom voor hun verdere taal- en vakinhoudelijke ontwikkeling.”

Vijf thema’s als bouwstenen voor de praktijk

Het kwaliteitskader bestaat uit vijf samenhangende thema’s: meertaligheid, taalontwikkelend leren, cultureel responsief werken, traumasensitief werken en samenwerking.

“De thema’s zijn gekozen op basis van wetenschappelijk onderzoek, praktijkkennis van onderwijsprofessionals én de expertise van verschillende kennispartners,” aldus Jantien. Zo is er samengewerkt met de Gemeente Utrecht, Utrechtse schoolbesturen en het Stedelijk Expertiseteam Nieuwkomers in Utrecht (bestaande uit Taalschool Utrecht, International School Utrecht en het Samenwerkingsverband Utrecht PO). “Elk hoofdstuk bevat naast actuele wetenschappelijke inzichten ook praktijkvoorbeelden om de vertaling naar de klas inzichtelijk te maken en als inspiratie te dienen.”

De sleutelrol van nieuwkomersspecialisten

Welke rol kunnen nieuwkomersspecialisten spelen? Een belangrijk moment in de schoolloopbaan van nieuwkomers is de overgang van de taalvoorziening naar de reguliere basisschool. In Utrecht zijn vanuit reguliere scholen nieuwkomersspecialisten opgeleid die hierbij ondersteunen. “De nieuwkomersspecialist zorgt ervoor, net zoals op Taalschool Utrecht en International School Utrecht gebeurt, dat de nieuwe leerling en het gezin van die leerling zich welkom voelen op de nieuwe school. Kleine dingen kunnen al een verschil maken, zoals een boek in de klas in de (thuis)taal van het kind.”

Daarnaast ondersteunen de specialisten individuele leerkrachten en schoolteams in het lesgeven aan de bredere meertalige doelgroep: “Op teamniveau nemen zij collega’s mee in cultureel responsief handelen, taalontwikkelend werken en het benutten van meertaligheid. Bij deze aanpak zijn alle leerlingen gebaat, want allemaal groeien ze op in een meertalige wereld, die veel kansen en rijkdom met zich meebrengt,” benoemt Jantien.

Wat maakt een professional een goede nieuwkomersexpert?

Experts, zoals de nieuwkomersspecialisten, hebben volgens Jantien een specifiek pakket aan competenties nodig om teams te ondersteunen. “Ze weten hoe je sensitief en taalontwikkelend lesgeeft aan leerlingen en daarbij thuistalen verwelkomt en benut, en hoe je een veilige, stimulerende en taalrijke leeromgeving creëert.”

“De experts hebben ook kennis van meertaligheid nodig, en ze moeten beschikken over vaardigheden om de drempel voor meertalige ouders te verlagen en hen actief bij het leerproces van hun kinderen te betrekken. Experts zoals nieuwkomersspecialisten kunnen bovendien onderwijsvernieuwing binnen een team aanjagen.”

Ook het kunnen uitvoeren van een zorgvuldige intake hoort bij de competenties van een nieuwkomersexpert. “Zo’n intake geeft inzicht in wat een leerling al kan en weet, en in welke talen die kennis beschikbaar is. Dat helpt leerkrachten om het onderwijs beter af te stemmen op de leerlingen, waardoor leerlingen beter tot ontwikkeling komen,” aldus Jantien.

Praktijkvoorbeelden: hier maakte een expert het verschil

Hoe dit er in de praktijk uitziet, wordt duidelijk in voorbeelden vanuit de praktijk. Een nieuwkomersspecialist begeleidde een project waarin de thuistaal werd ingezet bij begrijpend lezen. “Leerlingen bespraken teksten eerst in hun thuistaal. Daardoor konden leerlingen hun voorkennis en ervaringen rond het thema inbrengen, en dat gaf hen het zelfvertrouwen om daarna in het Nederlands actiever deel te nemen aan de klassikale les.”

In goed onderwijs aan nieuwkomers worden ouders betrokken. Een voorbeeld daarvan is het organiseren van een oudercafé waarbij de ouders elkaar kunnen ontmoeten én hun vragen kunnen stellen aan de school. Wanneer ouders zelf met vragen komen, ontstaat er een relatie met de school waarin zij zich gezien en gehoord voelen. “Dat partnerschap tussen school en ouders draagt vervolgens bij aan het welbevinden van de leerlingen op school.”

Zo kunnen scholen morgen al starten

Voor scholen die met het kwaliteitskader aan de slag willen, kan een kleine stap de eerste zijn, stelt Jantien. “Begin bijvoorbeeld met het inventariseren van de aanwezige talen, en maak die zichtbaar in de omgeving van de klas. Maak afspraken over het begroeten van kinderen in hun thuistaal. Of vraag kinderen om van thuis een voorwerp mee te nemen rond een thema dat raakt aan de culturele achtergrond of ervaringen van leerlingen.” Een grotere stap is het toewerken naar een schoolbrede visie op meertaligheid. “Dat is geen individuele taak, maar een opdracht voor het hele team, waarbij ook de schoolleiding een cruciale rol speelt,” adviseert Smit.

Meer weten?

• Bekijk het Kwaliteitskader: Onderwijs aan leerlingen in een meertalige context
• Meld je aan voor het LOWAN-webinar in april dat deze keer wordt verzorgd door een collega van Jantien, Eveline Wouters: Lezen met begrip in een meertalige context.

* De antwoorden van Jantien Smit zijn mede geïnformeerd door de volgende partijen: Eveline Wouters en Indira Wakelkamp (Lectoraat Meertaligheid en Onderwijs), Mees Kok (Lectoraat Werken in Onderwijs) en Mary Aben en Esther van Zoest (Taalschool Utrecht).