Aan de slag met burgerschapsonderwijs. Maak van jouw school een democratische oefenplaats

Werk jij op een nieuwkomersvoorziening? Augustus 2027 lijkt misschien nog ver weg, maar de nieuwe kerndoelen voor burgerschapsonderwijs komen snel dichterbij. Naar verwachting treden ze op 1 augustus 2027 in werking (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2025). Dat roept een logische vraag op: wat betekenen ze concreet voor jouw school en lessen? In dit eerste artikel zoomen we in op kerndoel 19; de school geeft vorm aan de democratische oefenplaats. We laten zien welke keuzes je kunt maken in een nieuwkomersvoorziening en hoe je dit vertaalt naar de dagelijkse praktijk.

Kerndoel 19 vraagt scholen om bewust vorm te geven aan hun rol als democratische oefenplaats (SLO, 2025). Hoe dat eruitziet, bepaal je als school grotendeels zelf. Om je op weg te helpen, delen we praktische suggesties die aansluiten bij doelen die, juist voor jullie, belangrijk zijn binnen dit kerndoel. Eerder ontwikkelden wij hiervoor al een handreiking: Burgerschapsonderwijs voor nieuwkomersvoorzieningen. De aandachtspunten daaruit blijven belangrijk en vormen een goede basis. De handreiking ondersteunt scholen, met een stappenplan dat vertrekt vanuit visie, populatie en de wettelijke opdracht.

De nieuwe kerndoelen burgerschapsonderwijs

Kerndoelen beschrijven wat leerlingen minimaal moeten leren in het funderend onderwijs. Ze geven richting, maar laten scholen bewust ruimte om eigen keuzes te maken in inhoud, aanpak en vorm. Die ruimte is ook nodig. Onze samenleving verandert voortdurend: thema’s als diversiteit, digitalisering en democratische spanningen zijn steeds nadrukkelijker aanwezig. Dat vraagt om leerlingen die hun stem durven te laten horen, andere perspectieven serieus nemen en kritisch leren denken. Burgerschapsonderwijs ondersteunt leerlingen bij het ontwikkelen van die competenties (SLO, 2025).

Jullie kiezen wat nú nodig is

Voor nieuwkomersvoorzieningen betekent werken aan de kerndoelen burgerschap dat je niet alles tegelijk kunt doen. Door de voortdurende in- en uitstroom en de grote verschillen in beginsituaties is het noodzakelijk om bewuste keuzes te maken: wat heeft deze groep leerlingen nú het meest nodig? Leerlingen volgen ongeveer een jaar onderwijs op een nieuwkomersvoorziening. In deze, vaak korte periode, is het niet haalbaar om alle kerndoelen volledig aan te bieden. Juist daarom helpt het om te focussen op een samenhangend en cyclisch aanbod, waarin ruimte is voor herhaling en verdieping. Dat begint bij een gezamenlijke visie en vraagt om goede afstemming binnen het team.

Kerndoel 19: De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats

Bij kerndoel 19 (SLO, 2025) is het belangrijk dat de school de sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen stimuleert. Het gaat hierbij om:

• Aanbieden van kennis en vaardigheden ten aanzien van basiswaarden van de democratische rechtsstaat en de diverse samenleving, gericht op respectvolle omgang;
• Stimuleren van sociale vaardigheden en kritische denkvaardigheden;
• Stimuleren van respectvolle communicatie, offline en online;
• Aanbieden van activiteiten die sociale cohesie en actief burgerschap stimuleren.

Van kerndoel naar passend aanbod

Vier cruciale doelen (NieuwLeren, 2025) binnen kerndoel 19 zijn uitgewerkt volgens het format: Hoofddoelen en inhoud burgerschapsonderwijs voor nieuwkomersvoorzieningen. Deze doelen zijn vertaald naar praktische suggesties die kunnen helpen bij de invulling van het onderwijs. Tegelijkertijd zijn dit nadrukkelijk suggesties. Wat passend is, verschilt per school, maar deze suggesties helpen je om van kerndoel tot passend aanbod te komen.

• Als onze leerlingen de school verlaten, dan gaan zij respectvol om met verschillen tussen mensen in een diverse samenleving.
• Als onze leerlingen de school verlaten, dan kunnen zij hun mening duidelijk en respectvol verwoorden.
• Als onze leerlingen de school verlaten, dan kunnen zij hun mening herzien op basis van wat zij horen van anderen.
• Als onze leerlingen de school verlaten, dan houden zij rekening met anderen in de klas en in de samenleving.

Leren van Basisschool Petrus Canisius – Linda Toussaint vertelt

Op basisschool Petrus Canisius maakt burgerschap een vanzelfsprekend onderdeel uit van het dagelijks onderwijs in de taalklassen. Zoals Linda Toussaint toelicht, ligt de focus in deze relatief korte periode (ongeveer 1 jaar) op wat leerlingen nú nodig hebben: het leren van de Nederlandse taal, het ervaren van veiligheid en het kennismaken met Nederlandse gebruiken en omgangsvormen. Omdat niet alles tegelijk kan, kiest de school bewust voor voorwaardelijke kennis en competenties die een basis leggen voor de verdere schoolloopbaan. Denk aan oplossingsvermogen, het accepteren van verschillen, het ontdekken van talenten, het maken van (democratische) keuzes en reflecteren op eigen gedrag. Deze keuzes zijn stevig verankerd in de kernwaarden van de school – veiligheid, respect, ontwikkeling, eigenaarschap en aandacht – die dagelijks zichtbaar zijn in de klas.

Elke ochtend start in de stamgroep, waar leerlingen en de leerkracht in gesprek gaan over een kernwaarde en actuele situaties uit de groep. Burgerschap is daarbij geen los vak, maar verweven in de dag: in gesprekken, in methodes als Wereld vol Woorden en Veilig Wijs, en in alledaagse momenten zoals de start van de dag en tijdens pauzes. Verschillen tussen culturen, luisteren naar elkaar en respect voor ieders achtergrond krijgen zo continu aandacht. Ook meertaligheid krijgt hierbij een plek, doordat de verschillende talen en achtergronden van leerlingen worden erkend en benut als onderdeel van hun identiteit en als bron voor leren en wederzijds begrip. Op deze manier ontstaat een samenhangend en cyclisch aanbod, afgestemd op een steeds wisselende groep leerlingen. De school evalueert het burgerschapsonderwijs systematisch: op groepsniveau met behulp van een eigen format en op individueel niveau via Schoolkr8, waarin de ontwikkeling van leerlingen wordt gevolgd en vastgelegd.