Aan de slag met burgerschapsonderwijs: Vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid

Deel 3 van de serie over de nieuwe kerndoelen burgerschap

In de vorige artikelen stonden we stil bij kerndoel 19, de democratische oefenplaats, en kerndoel 20A/B, samenleven in een democratische rechtsstaat. In dit derde artikel richten we ons op kerndoel 21A en 21B: vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid.

De school is vaak de eerste plek waar leerlingen ervaren hoe zij kunnen meedenken, meebeslissen en bijdragen aan een groep. Dagelijks oefenen zij met samenwerken, verantwoordelijkheid nemen, keuzes maken en rekening houden met anderen. Juist die ervaringen helpen leerlingen om hun plek te vinden in een nieuwe school, een nieuwe omgeving en uiteindelijk ook in de samenleving. Kerndoel 21A/B laat zien dat burgerschap meer is dan leren óver de samenleving. Het gaat vooral om actief deelnemen áán die samenleving. Voor nieuwkomersvoorzieningen biedt dit bovendien kansen om burgerschap, taalontwikkeling en thematisch onderwijs met elkaar te verbinden. Wanneer leerlingen samen activiteiten organiseren, hun mening onderbouwen, luisteren naar argumenten van anderen of zich inzetten voor een gezamenlijk doel, werken zij tegelijkertijd aan hun taalvaardigheid én aan burgerschapscompetenties (Cummins, 2000, 2021; Gibbons, 2014; Hajer & Spee, 2017; LOWAN-PO, 2025).

Welke hoofddoelen je als school centraal stelt, hangt samen met je visie op burgerschap en je leerlingenpopulatie. De kerndoelen geven richting, maar iedere school maakt vanuit de eigen visie en de behoeften van de leerlingen beredeneerde keuzes voor passende hoofddoelen en een passend onderwijsaanbod. Voor nieuwkomersvoorzieningen speelt daarbij mee dat leerlingen op verschillende momenten instromen, uiteenlopende onderwijs- en levenservaringen meebrengen en vaak maar een beperkte periode op de voorziening verblijven.

Kerndoel 21A/21B: De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid

Bij kerndoel 21A staat centraal dat leerlingen verkennen hoe zij democratisch kunnen handelen. Het gaat hierbij om:

• beschrijven hoe je door middel van inspraak, verkiezingen en vertegenwoordiging invloed kunt uitoefenen;
• benoemen welke bijdrage de leerling zelf levert aan democratisch handelen;
• ervaringen opdoen met inspraak en besluitvorming;
• ervaringen opdoen met het uitdrukken van eigen standpunten, luisteren naar argumenten van anderen, compromissen sluiten en omgaan met de uitkomsten van besluitvormingsprocessen.

Bij kerndoel 21B staat centraal dat leerlingen verkennen hoe zij kunnen bijdragen aan de samenleving. Het gaat hierbij om:

• benoemen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;
• verkennen van mogelijkheden om vanuit eigen idealen bij te dragen aan de samenleving, nu en in de toekomst;
• onderzoeken van maatschappelijke initiatieven, bewegingen en organisaties;
• verkennen van actuele maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken;
• ervaringen opdoen met verantwoordelijkheid nemen voor en bijdragen aan het welzijn van anderen.

Kort gezegd leren leerlingen bij kerndoel 21A hoe zij invloed kunnen uitoefenen op besluiten die hen aangaan en bij kerndoel 21B hoe zij actief kunnen bijdragen aan hun omgeving en de samenleving.

Van kerndoel naar passend aanbod

Voor dit artikel hebben we vanuit kerndoel 21A en 21B vier doelen uit de leerlijn van NieuwLeren (2025) geselecteerd die aansluiten bij nieuwkomersleerlingen in de instapfase, op weg naar de doorgroeifase. Deze doelen raken aan democratische participatie, maatschappelijke betrokkenheid en het nemen van initiatief. In het Format Hoofddoelen en inhoud burgerschapsonderwijs voor nieuwkomersvoorzieningen laten we zien hoe je deze doelen kunt vertalen naar kennis en inzicht, vaardigheden, houding en concrete onderwijsactiviteiten.

De vier doelen en uitwerkingen zijn nadrukkelijk voorbeelden. Welke hoofddoelen een school kiest, hangt samen met de eigen visie op burgerschap, de leerlingenpopulatie en de context van de school. Juist die samenhang vormt het uitgangspunt voor betekenisvol burgerschapsonderwijs op nieuwkomersvoorzieningen.

Bij 21A

• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, weten zij hoe zij invloed kunnen uitoefenen op besluitvorming in de groep en in de school.
• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, kunnen zij hun mening geven en bijstellen op basis van de argumenten die zij horen.

Bij 21B

• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, kennen zij een aantal maatschappelijke activiteiten, waaronder vrijwilligerswerk.
• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, kunnen zij activiteiten organiseren voor in hun vrije tijd, ook samen met klasgenoten of buurtgenoten.

Burgerschap in de praktijk: iedere stem telt op Wereldwijs!

Op obs Wereldwijs leren kinderen over democratie door zelf te stemmen voor de leerlingenraad. Leerlingen uit verschillende groepen komen iedere maand samen om ideeën uit hun klas te bespreken en mee te denken over verbeteringen op school én over het lesaanbod. Zo denken ze mee over activiteiten zoals TeamUp, wensen ze meer sport- en voetbalboeken in de bibliotheek en vroegen ze om keeperhandschoenen en een schommel. En mooi: de wensen zijn werkelijkheid geworden! Zo ervaren onze leerlingen dat hun stem ertoe doet en dat je samen kunt bijdragen aan een fijne school waar kinderen niet alleen leren, maar ook écht meebeslissen.