AI als taalcoach in het onderwijs aan nieuwkomers: kansen, grenzen en aandachtspunten

Een oudergesprek voeren met ouders die nog nauwelijks Nederlands spreken. Een leerling helpen een ingewikkelde instructie te begrijpen. Of lesmateriaal toegankelijk maken in verschillende talen. AI en moderne vertaaltechnologie bieden steeds meer mogelijkheden om taalbarrières in het onderwijs aan nieuwkomers te overbruggen.

Maar wat betekenen deze ontwikkelingen concreet voor het onderwijs? Wanneer helpt AI nieuwkomersleerlingen om hun taalvaardigheid te ontwikkelen, en wanneer neemt de technologie juist denkstappen over die belangrijk zijn om zelf te leren? En hoe gaan scholen verantwoord om met privacy en de betrouwbaarheid van AI-uitkomsten?

We vroegen het aan Tinka Makaske, docentenopleider en NT2-docent bij VU-NT2, en Menno Knol, programmamanager Digitale Innovatie bij de PO-Raad en VO-raad. Vanuit hun verschillende expertises belichten zij het onderwerp: Tinka vanuit haar ervaring met NT2-onderwijs en taalverwerving, Menno vanuit zijn expertise op het gebied van AI en digitale innovatie.

Van vertaaltool naar interactief taalmaatje

Generatieve AI-toepassingen als ChatGPT, Microsoft Copilot, Gemini en Claude spelen de laatste jaren een steeds grotere rol in het dagelijks leven en daarmee ook in het onderwijs. “Er is een verschil tussen gespecialiseerde vertaaltools, zoals Google Translate, en brede AI-chatbots,” vertelt Tinka. “Vertaaltools richten zich vooral op het vertalen van teksten. AI-chatbots kunnen veel meer uitleg en feedback geven.”

In het onderwijs aan nieuwkomers zie je dat leerlingen AI regelmatig gebruiken om teksten te vertalen, formuleringen te verbeteren of taalfouten te corrigeren. Ook leraren gebruiken het steeds vaker, bijvoorbeeld om lesmateriaal te ontwikkelen of opdrachten af te stemmen op het taalniveau van hun leerlingen. Hier liggen volgens Tinka en Menno kansen, maar zeker ook risico’s.

Hoe kan AI de taalontwikkeling ondersteunen?

“Voor het NT2-onderwijs zit de meerwaarde van AI chatbots onder meer in de mogelijkheid om aanvullende instructies te geven,” vertelt Tinka. Het gaat verder dan het simpel vertalen van een tekst. “Je kunt bijvoorbeeld aangeven voor wie een vertaling bedoeld is, in welke situatie de tekst wordt gebruikt en welke toon of stijl passend is.”

Dat maakt AI bruikbaar voor verschillende situaties in de klas. Een leraar kan een instructie in meerdere talen aanbieden, een tekst vereenvoudigen of een abstract begrip op verschillende manieren laten uitleggen. Een leerling kan een moeilijk concept eerst in de eigen taal verkennen en vervolgens oefenen met de Nederlandse woorden en begrippen die daarbij horen. Zo kan AI meertaligheid ondersteunen.

Ook bij mondelinge communicatie ontstaan nieuwe mogelijkheden. “In sommige apparaten is realtime spraakvertaling beschikbaar,” vult Menno aan. “Dit betekent dat je tijdens videovergaderen of gesprekken in de klas niet meer dezelfde taal hoeft te spreken: je hoort de ander live in je eigen taal.”

AI kan de taalontwikkeling van nieuwkomersleerlingen ook ondersteunen door hen de mogelijkheid te bieden vaker en zelfstandig met de doeltaal te oefenen. Met AI hebben ze een Nederlandstalig taalmaatje bij de hand dat altijd tijd heeft. “Leerlingen krijgen hierdoor meer oefentijd,” zegt Tinka. “Ze kunnen samen met de chatbot gesprekken oefenen en zo meer spreekmeters maken binnen verschillende contexten. Ook kunnen ze via de chat aan hun schrijfvaardigheid werken.” De chatbot kan daarbij feedback geven op woordkeuze, zinsbouw en formuleringen. “De leerling hoeft daardoor niet altijd meer op de feedback van de leraar te wachten, mits de bot hierin goed getraind is en de opdracht dit toelaat. Het blijft uiteraard voor een docent belangrijk om zelf op de hoogte te zijn van de output van de leerlingen.”

Wat zijn de risico’s?

De kwaliteit van automatische vertalingen is de afgelopen jaren verbeterd. Vertaalsystemen kunnen steeds beter rekening houden met de context. Hier ligt ook direct de valkuil: dit werkt niet altijd. Dit komt doordat AI niet altijd een directe vertaling geeft. AI-tools interpreteren de context zelf en geven op basis daarvan suggesties.

“Er kan zoiets ontstaan als een ‘AI-hallucinatie’: AI voegt zelf details toe of beïnvloedt de toon. Omdat de chatbots geprogrammeerd zijn om je te ‘pleasen’, verzinnen ze soms informatie,” zegt Tinka. Bij vertalen, samenvatten of herformuleren kan dat soms problematisch zijn. Een kleine verandering in formulering kan grote gevolgen hebben wanneer het bijvoorbeeld gaat om schoolafspraken, medische informatie of belangrijke berichten aan ouders.

Ook de betrouwbaarheid verschilt per taal. “Dat is een eigenschap van de techniek: een model is zo goed als het materiaal waarop het getraind is,” vertelt Menno. “Voor Engels of Oekraïens is dat er in overvloed, maar voor Tigrinya of Pashto bijvoorbeeld veel minder. Zeker bij begrippen of vakjargon waarvoor geen goed equivalent bestaat, kan AI met een aannemelijk klinkende, maar onjuiste vertaling komen. Dat is ook meteen het lastigste eraan: een AI-vertaling klinkt altijd vloeiend en zeker van zichzelf, ook als hij fout is. Bij een tolk hoor je twijfel, bij een machine niet.”

Daarnaast geeft zoeken via een zoekmachine je toegang tot verschillende bronnen, zodat je zelf kunt bekijken waar informatie vandaan komt. Bij AI is dat niet altijd het geval, vertelt Tinka. “Bij antwoorden die vanuit een chatbot komen, moet je de informatie en de genoemde bronnen vaak nog goed controleren. Sommige chatbots vermelden hun bronnen wel, soms afhankelijk van de gebruikte instellingen. Maar ook dan blijft het belangrijk om kritisch te kijken naar de betrouwbaarheid ervan.

AI of zelf leren?

Er kleven dus zeker risico’s aan het gebruik van AI, waardoor leraren hier voor een interessante kwestie staan. Misschien wel de belangrijkste vraag is: in hoeverre is AI een hulpmiddel en waar dreigt het het leerproces in de weg te staan?

Een vertaling kan een taalbarrière tijdelijk wegnemen, maar leidt niet vanzelf tot taalverwerving. Daarvoor moet een leerling ook actief met woorden, zinnen, betekenissen en het zelf produceren aan de slag.

“Het vraagt om bewuste didactische keuzes,” vertelt Tinka. “Geef leerlingen handvatten om van AI te leren, zonder dat de tool het denkwerk overneemt. Zorg ervoor dat leerlingen zelf blijven nadenken, oefenen en oplossingen bedenken.” Dat betekent dat leerlingen de output van AI niet klakkeloos overnemen, maar AI gebruiken als ondersteuning bij hun leerproces. “Laat AI bijvoorbeeld hints of feedback geven in plaats van direct het antwoord. Zo leren leerlingen de taal zelf te gebruiken in situaties waarin AI niet beschikbaar is of waarin ze snel moeten handelen.”

Maar hoe doe je dat? Hieronder geeft Tinka een voorbeeld van een goede AI-opdracht waar je leerlingen mee kunt laten oefenen.

Aandachtspunt 1: Zo schrijf je een goede prompt

Een prompt is de instructie die je aan een AI-chatbot geeft. Deze kan kort of uitgebreid zijn, afhankelijk van het doel en de complexiteit van de opdracht. Om te zorgen voor de juiste output, is het belangrijk dat leerlingen en leraren weten hoe ze een juiste en zo volledig mogelijke prompt schrijven.

Zo’n prompt bevat duidelijke instructies en is zo specifiek en gedetailleerd mogelijk. Een goede prompt bevat in ieder geval de volgende elementen:

• Doel: wat moet de AI-tool doen? Wil je een tekst laten vereenvoudigen, feedback krijgen of een gesprek oefenen?
• Rol: welk perspectief moet de AI-tool innemen? In welke toon en stijl moet de tekst geschreven worden?
• Context: wat is de doelgroep van de tekst? En in welke situatie wordt de tekst gebruikt?
• Taalniveau: op welk niveau Nederlands moet de uitleg of feedback aansluiten?
• Grenzen: wat zijn de randvoorwaarden en grenzen? Denk aan lengte of toon.

Tip: Geef een voorbeeld mee aan de AI-tool, dus een tekst die qua toon, doelgroep en lengte aansluit bij de gewenste output.

Aandachtspunt 2: Blijf kritisch kijken

Ook met een goede prompt kan AI fouten maken. Daarom is het cruciaal om zelf te blijven nadenken en de output altijd kritisch te bekijken. Bekijk bijvoorbeeld welke bronnen de tool gebruikt heeft. Hier ligt ook de cruciale opdracht: zorg dat leerlingen niet volledig op AI gaan leunen.

“We moeten leerlingen leren om zelf na te denken, kritisch te blijven en zorgen dat ze niet direct een AI-tool inschakelen of op een AI-antwoord vertrouwen,” zegt Tinka. “Het is belangrijk dat zij hun probleemoplossend vermogen ontwikkelen en zich cognitief blijven ontwikkelen, in plaats van alles door AI te laten bedenken of oplossen.” Ook voor leraren zelf geldt dit. Menno: “Zie het als een collega die meedenkt, niet als een bron die gelijk heeft.”

Ook als de vertaling vloeiend klinkt, kan het zijn dat de betekenis is veranderd of er informatie ontbreekt. Controleer dus altijd:

• Staat de inhoud er nog in?
• Staan alle gevraagde gegevens er nog in?
• Is de toon zoals je die bedoeld hebt?

Waar mogelijk is het verstandig belangrijke vertalingen te laten controleren door iemand die de betreffende taal goed beheerst. Bij gevoelige gesprekken of informatie met grote gevolgen kan professionele taalondersteuning, zoals een tolk, noodzakelijk zijn.

“En bedenk dat AI antwoorden genereert op basis van eerder verzamelde data,” zegt Tinka. “AI genereert antwoorden op basis van patronen. Dat maakt een antwoord niet automatisch juist of betrouwbaar. Daarnaast moeten we ons bewust zijn van mogelijke bias in AI. Doordat AI wordt getraind op bestaande data, kunnen vooroordelen en stereotypen in de antwoorden terugkomen. Het is daarom belangrijk om ook vanuit dit perspectief kritisch naar de output te blijven kijken.”

Aandachtspunt 3: Houd je eigen didactiek als fundament

“Blijf als leraar daarnaast je didactische kennis en vaardigheden inzetten en bepaal van daaruit waar AI meerwaarde kan bieden,” vertelt Tinka. “We merken in onze trainingen en opleidingen dat leraren soms geneigd zijn een hele les door AI te laten ontwerpen, waarbij belangrijke didactische stappen worden overgeslagen.”

“Ook is meer niet altijd beter: een bestaande leergang biedt vaak al voldoende materiaal en oefenmogelijkheden. Zet AI dus doelgericht in als aanvulling, niet als vervanging van je eigen expertise. Zo voorkom je ook dat je als leraar zelf bepaalde vaardigheden verliest doordat je te veel aan AI overlaat.”

Aandachtspunt 4: Vergeet privacy niet

Naast de didactische kant moeten scholen nadenken over de bescherming van persoonsgegevens. AI-tools kunnen informatie verwerken die leerlingen of leraren invoeren. Daarom is het belangrijk om vooraf te bepalen welke toepassingen zijn toegestaan en welke gegevens daarin mogen worden gebruikt.

Wat kunnen scholen nu doen?

Tinka en Menno benadrukken dat scholen niet hoeven te wachten tot alle ontwikkelingen zijn uitgekristalliseerd. Ze kunnen nu al beginnen met het maken van afspraken en het opdoen van ervaring.

• Leg de basis vast. Stel bijvoorbeeld kaders op: waarvoor gebruik je AI wel en waarvoor niet? Dat hoeft geen dik beleidsstuk te zijn, als het maar duidelijk is. Dan kun je bij elk gebruik toetsen of je binnen de lijnen blijft, en elkaar erop aanspreken.
• Bied ruimte om te experimenteren en te professionaliseren. AI ontwikkelt snel. Timmer de afspraken dus niet helemaal dicht, maar blijf als organisatie openstaan voor ontwikkelingen Investeer daarnaast in de AI-bekwaamheid van docenten, zodat zij leren hoe ze AI bewust, kritisch en didactisch verantwoord kunnen inzetten in hun onderwijs. Besteed ook aandacht aan AI-geletterdheid bij de leerlingen en misschien zelfs wel bij de ouders.
• Betrek leraren bij keuzes. Richt bijvoorbeeld een werkgroep op waarin je afspraken maakt rondom AI in de klas en tijdens het werk. En zet hierbij niet direct een punt, maar een komma. Want het blijft een continu lerend proces. Zaken veranderen snel, dus blijf hierover met elkaar in gesprek.

AI biedt nieuwkomers en hun leraren nieuwe mogelijkheden om taalbarrières te overbruggen en meer te oefenen. Leerlingen kunnen uitleg krijgen in een taal die ze begrijpen, gesprekken oefenen en feedback ontvangen op hun productie. Leraren kunnen de technologie gebruiken om lesmateriaal toegankelijker te maken en hun lessen beter af te stemmen op verschillende taalniveaus. AI kan daarin een waardevol taalmaatje of een fijne collega zijn: beschikbaar om mee te oefenen en te helpen waar dat nodig is. Maar het doel blijft dat leerlingen steeds zelfstandiger worden in het begrijpen en gebruiken van de Nederlandse taal.