Aan de slag met burgerschapsonderwijs: Samenleven in een democratische rechtsstaat

Deel 2 van de serie over de nieuwe kerndoelen burgerschap

In het vorige artikel stonden we stil bij kerndoel 19: de school als democratische oefenplaats. We lieten zien hoe nieuwkomersvoorzieningen een omgeving kunnen creëren waarin leerlingen oefenen met samenleven, participeren en verantwoordelijkheid nemen. Artikel gemist? Lees het eerste artikel van deze reeks.

In dit tweede artikel richten we ons op kerndoelen 20A en 20B. Deze gaan over samenleven in een democratische rechtsstaat. Leerlingen leren over vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. Ook ontdekken zij wat de betekenis is van kinderrechten, mensenrechten en de Grondwet en hoe zij kunnen omgaan met verschillen tussen mensen. Juist voor nieuwkomersleerlingen zijn dit onderwerpen die direct raken aan hun dagelijks leven, hun ervaringen en hun toekomst in Nederland. De diversiteit binnen nieuwkomersvoorzieningen biedt daarbij unieke kansen. Leerlingen brengen verschillende talen, culturen, geloofsovertuigingen en levenservaringen mee. Die verschillen vormen geen obstakel, maar juist een rijke basis voor het voeren van gesprekken over samenleven in een democratische samenleving.

Welke hoofddoelen je als school centraal stelt, hangt samen met je visie op burgerschap en je leerlingenpopulatie. De kerndoelen geven richting, maar iedere school maakt vanuit de eigen visie en de behoeften van de leerlingen beredeneerde keuzes voor passende hoofddoelen en een passend onderwijsaanbod. Voor nieuwkomersvoorzieningen speelt daarbij mee dat leerlingen op verschillende momenten instromen, uiteenlopende onderwijs- en levenservaringen meebrengen en vaak maar een beperkte periode op de voorziening verblijven.

Kerndoel 20A/20B: De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat.

Bij kerndoel 20A (SLO, 2025) is het belangrijk dat de leerling redeneert over het belang van basiswaarden van de democratische rechtsstaat. Het gaat hierbij om:

• beschrijven van de betekenis van basiswaarden van de democratische rechtsstaat: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit;
• beschrijven hoe de Grondwet, kinder- en mensenrechten basiswaarden van de democratische rechtsstaat mogelijk maken;
• redeneren over hoe vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit met elkaar op gespannen voet kunnen staan;
• ervaringen opdoen met het voeren van dialogen, omgaan met conflicten en gelijkwaardige behandeling;
• herkennen en benoemen hoe basiswaarden van de democratische rechtsstaat een rol spelen in de samenleving en het eigen leven.

Bij kerndoel 20B (SLO, 2025) is het belangrijk dat de leerling verkent hoe die kan omgaan met diversiteit in de samenleving.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van aspecten van diversiteit: godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap en seksuele gerichtheid;
• verkennen van de eigen identiteit ten aanzien van aspecten van diversiteit;
• herkennen en benoemen van stereotypering, discriminatie en uitsluiting;
• benoemen van het belang dat mensen elkaar gelijkwaardig behandelen;
• ervaringen opdoen met het omgaan met verschillende perspectieven en ervaringen van anderen, overeenkomsten en verschillen, oordeel uitstellen, omgaan met mogelijkheden en gedrag van anderen.

Van kerndoel naar passend aanbod

Voor dit artikel hebben we vanuit kerndoel 20A en 20B vier doelen uit de leerlijn van NieuwLeren (2025) geselecteerd die aansluiten bij nieuwkomersleerlingen in de instapfase, op weg naar de doorgroeifase. In het Format Hoofddoelen en inhoud burgerschapsonderwijs voor nieuwkomersvoorzieningen laten we zien hoe je deze doelen kunt vertalen naar kennis en inzicht, vaardigheden, houding en concrete onderwijsactiviteiten. De vier doelen en uitwerkingen zijn nadrukkelijk voorbeelden. Welke hoofddoelen een school kiest, hangt samen met de eigen visie op burgerschap, de leerlingenpopulatie en de context van de school.

Bij 20A

• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, kunnen zij uitleggen wat voordelen en bedreigingen voor een democratie kunnen zijn
• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, weten zij wat mensenrechten en kinderrechten zijn

Bij 20B

• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, kunnen zij voorbeelden noemen van uitsluiting, onrechtvaardigheid en discriminatie
• Voorbeeld uitgewerkt format bij: Als leerlingen onze school verlaten, weten zij dat er verschillen zijn tussen mensen, onder andere in gender, seksuele voorkeur, levensbeschouwing, religie, culturele achtergronden en huidskleur

Leren van Taalschool Utrecht

Hoe kan een samenhangend burgerschapsaanbod er in de praktijk uitzien? Taalschool Utrecht laat zien hoe doelen uit kerndoel 20A en 20B een plek kunnen krijgen binnen verschillende onderdelen van het onderwijs. De eigen visie en kernwaarden van de school vormen daarbij het vertrekpunt.

Op Taalschool Utrecht is burgerschap geen losstaand vak. Vanuit een gezamenlijk gedragen visie en kernwaarden is het geïntegreerd in Mondeling Nederlands, cultuureducatie en sociaal-emotioneel leren. Zo leren leerlingen niet alleen wat er op school en in de samenleving van hen wordt verwacht, maar ook welke taal daarbij hoort en hoe zij daarnaar kunnen handelen.

Democratische waarden krijgen op verschillende manieren een concrete plek in het onderwijs. Het team ontwikkelde lessen voor onder-, midden- en bovenbouw, met bijbehorende woordclusters. Daarnaast besteedt de school aandacht aan onder andere Prinsjesdag, de Dag voor de Rechten van het Kind, de Week van Respect en de verkiezingen. Op beide locaties is een Kinderraad actief, waarin leerlingen meepraten en meedenken over onderwerpen die zij belangrijk vinden.

Zo maken leerlingen op verschillende momenten kennis met democratische waarden, kinder- en mensenrechten, verschillen tussen mensen en thema’s als uitsluiting en discriminatie. De school ziet daarbij de eigen diverse leerlingenpopulatie als waardevolle oefenplaats voor samenleven. Het burgerschapsaanbod wordt momenteel gemonitord via de observatielijst Sociaal-Emotionele Ontwikkeling. De school werkt daarnaast verder aan de monitoring en evaluatie van het aanbod.